راز عجیب رشد اشتغال در معادن بدون افزایش تولید؛ زنگ خطر به صدا درآمد

داده‌های تازه مرکز آمار ایران از یک پدیده نگران‌کننده در اقتصاد معدن کشور حکایت دارد. بین سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳، تعداد شاغلان بخش معدن از حدود ۱۰۰ هزار نفر به بیش از ۱۴۶ هزار نفر رسیده (رشد ۴۶ درصدی) اما در کمال تعجب، ارزش افزوده واقعی این بخش نه تنها افزایش نیافته، بلکه بهره‌وری نیروی کار کاهش یافته است.

به زبان ساده، هر کارگر معدن‌چی امروز نسبت به شش سال پیش، حدود ۳۰۰ میلیون تومان کمتر ارزش افزوده ایجاد می‌کند. عدد بهره‌وری از ۱.۶ میلیارد تومان به ازای هر نفر در سال ۱۳۹۷، به ۱.۳ میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳ سقوط کرده است. این یعنی معادن با نیروی انسانی بیشتر، بازدهی کمتری دارند.

دلایل اصلی؛ از مهاجرت متخصصان تا آموزش‌های ناکارآمد

کارشناسان ریشه این مشکل را در دو عامل کلیدی می‌دانند: اول، خروج نیروهای ماهر به کشورهای همسایه. او می‌گوید: «با کاهش ارزش ریال و افزایش فرصت‌های ارزی در کشورهایی مثل عمان، قطر و ترکیه، بسیاری از مهندسان و تکنسین‌های باتجربه معدن ایران را ترک کرده‌اند. جایگزین کردن این نیروها ساده نیست و واحدهای معدنی ناچار شده‌اند چند نیروی کم‌تجربه را به جای یک متخصص استخدام کنند. همین موضوع باعث شده تعداد کارگران بالا برود ولی بازدهی پایین بیاید.»

دومین عامل، ضعف فاحش نظام آموزش مهارتی است. اکبریان توضیح می‌دهد: «دانشگاه‌ها دانش نظری می‌دهند، اما معدن کاری نیاز به آموزش عملیاتی دارد. فارغ‌التحصیلان وقتی وارد معدن می‌شوند، عملاً باید دوباره آموزش ببینند. متأسفانه بودجه و زیرساخت برنامه‌های آموزشی کافی نیست و سرعت پیر شدن و بازنشستگی نیروهای قدیمی از سرعت تربیت نیروهای جدید خیلی بیشتر است.»

نتیجه هشداردهنده: وقتی تولید با استخدام بی‌کیفیت رشد نمی‌کند

بررسی روند شش ساله نشان می‌دهد بهره‌وری تا سال ۱۳۹۹ رو به بهبود بود، اما از سال ۱۴۰۰ سقوط آزاد آغاز شده است. این سقوط در حالی رخ می‌دهد که ماشین‌آلات معدنی فرسوده هستند، تحریم‌ها دسترسی به فناوری نوین را قطع کرده و روش‌های استخراج هنوز سنتی باقی مانده است. در چنین شرایطی، افزایش تعداد کارگران نه تنها کمکی به تولید نمی‌کند، بلکه هزینه تمام شده محصولات معدنی را بالا برده و قدرت رقابت با رقبایی مثل ترکیه و قزاقستان را کاهش می‌دهد.

هشدار جدی کارشناسان این است: «ادامه این روند فقط به اقتصاد ضربه نمی‌زند؛ ایمنی معادن هم در خطر است. وقتی نیروی بدون آموزش کافی وارد محیط پرریسک معدن شود، احتمال حادثه و مرگ و میر انسانی چند برابر می‌شود.»

به گفته کارشناسان، درمان این بحران نیاز به سرمایه‌گذاری در فناوری، نوسازی ماشین‌آلات، ایجاد مراکز مهارتی و مشوق‌های جدی برای نگهداشت متخصصان دارد. در غیر این صورت، معادن ایران با وجود نیروی کار بیشتر، روزبه‌روز ثروت کمتری تولید خواهند کرد./ پایان پیام